Buổi sân phường

— Dưới xưởng họ đang tháo máy bán dần rồi chị ạ. Cứ ngồi trong phòng này chờ từng người tự bắt xe lên nộp hồ sơ thì tới lúc cổng xưởng khóa hẳn cũng không có ai đến đâu

.

Chị Xinh cúi xuống, ngón trỏ dò chậm theo từng hàng chữ ghi giờ xe ra cổng. Chị dừng rất lâu ở dòng biển số cuối trang, lấy cây thước nhựa trong suốt chặn lên mép trang giấy đang quăn, rồi ngẩng lên nhìn tôi. Ánh mắt chị dịu đi một chút, cái nhìn của người làm nghề lâu năm khi thấy một người bướng bỉnh cuối cùng cũng chịu quay về lối đi thẳng.

— Chiều thứ năm tuần tới, hai giờ, hội trường ủy ban phường

. Chị Xinh mở cuốn lịch bàn, khoanh một vòng tròn bằng bút đỏ.

— Chị sẽ xin lãnh đạo cử thêm một cán bộ nữa đi cùng. Còn việc mời được bao nhiêu người tới ngồi trước mặt chị, cái đó là phần việc của em

.

Tôi gật đầu, cất quyển sổ vào túi vải, tay chạm vào lớp bìa cứng mà lòng vẫn nặng trĩu. Rời khỏi phòng quản lý thu bảo hiểm xã hội cơ sở Hòa Khê, tôi có trong tay một cái hẹn với cơ quan nhà nước, nhưng trong cặp vẫn chưa có lấy một chữ ký nào của người khác. Ngay sáng hôm sau, tôi ra tiệm photo đầu phố in bốn mươi bộ đơn đề nghị truy đóng, trả một triệu tiền mặt. Tôi đem một chồng đặt ngay trên mặt tủ kính quán nước nhà bà Hến, cạnh lọ kẹo lạc bọc giấy bóng kính, nhờ bà hễ thấy ai đi ngang qua thì nhắc giùm một tiếng. Phần còn lại, tôi nhờ ông Thiện đi từng tổ nhắn nhỏ cho anh em biết ngày giờ. Làm xong xuôi hết thảy, tối nào nằm nghe gió lùa qua khe cửa, tôi vẫn tự hỏi bốn mươi con người từng ký giấy nhận tiền mặt năm ngoái, liệu có ai chịu vác mặt tới ngồi trước cán bộ hay không.

---

Chiều thứ năm, gió heo may thổi lùa qua mấy ô cửa chớp gỗ của hội trường ủy ban phường, mang theo mùi lá bàng khô ngoài sân. Trong phòng đã ngồi kín người của xưởng cũ, đủ mặt những ai còn ở lại xóm, tiếng ghế nhựa kéo trên nền gạch hoa lạo xạo không ngớt. Trên bục cao, chị Xinh ngồi cạnh một cán bộ nam mặc áo trắng cài khuy cổ tay ngay ngắn. Hàng ghế đầu tiên, ông Thiện ngồi thẳng lưng, nhưng đầu lại quay hẳn về phía dãy ghế giữa, nơi cả tổ cắt đang ngồi túm tụm quanh bà Dịu.

Tôi đứng bên chiếc bảng trắng kê sát bục, lòng bàn tay ướt đẫm mồ hôi. Cái cảm giác cô độc như buổi sáng đứng trước cổng xưởng lại ùa về, lạnh buốt sống lưng. Tôi liếc xuống hàng ghế giữa. Bà Dịu ngồi đó, mặt quay nghiêng ra phía cửa sổ, hai bàn tay thong thả cuộn dải thước dây màu vàng vào cổ tay áo len. Mười mấy người thợ cắt ngồi quanh bà đều nín thở, mắt người nào cũng liếc trộm sắc mặt bà trước rồi mới dám nhìn lên bảng. Tôi biết, chừng nào bà Dịu còn ngồi im như tượng thế kia, cả tổ cắt sẽ không một ai nhúc nhích.

Tôi hít một hơi sâu, quyết định để chuyện riêng của mẹ xuống sau cùng. Tôi dán tờ giấy kê tiền lên mặt bảng trắng, cầm cây bút dạ chỉ vào cột số đầu tiên.

— Đây là số tiền bảo hiểm bị trừ hằng tháng trên phiếu lương của từng người trong hội trường này

. Giọng tôi vang lên giữa căn phòng im phăng phắc.

— Cộng lại suốt nhiều năm, tiền mồ hôi nước mắt của các bác, các anh chị đã nằm gọn trong sổ sách của xưởng

.

Tôi lật tiếp tờ giấy thứ hai, đặt ngón tay lên dòng chữ in đậm trích từ biên bản kiểm tra.

— Còn đây là thực tế. Đơn vị chỉ đóng bảo hiểm cho vỏn vẹn hai lao động

.

Tiếng xì xào bắt đầu nổi lên từ dãy ghế cuối. Tôi không vội, giọng chậm hẳn lại khi chỉ sang hai ô tên nằm dưới cùng của bảng kê, nơi ghi mức lương đóng cao ngất ngưởng của người nhà giám đốc. Cả hội trường bỗng lặng đi, nhiều người rướn cổ lên nhìn cho rõ con số. Ngay sau đó, tôi mở máy chiếu nối với laptop, hắt lên bức tường vôi trắng tấm ảnh chụp bãi đất xưởng trơ trọi, những tấm tôn mái đã bị dỡ sạch, chỉ còn trơ mấy khung sắt gỉ sét dưới nắng chiều.

— Ngày mười lăm tháng mười một tới đây, khu đất này sẽ chính thức bàn giao

. Tôi đọc rành rọt từng chữ, mắt quét qua từng khuôn mặt đang sững sờ phía dưới.

Chị Xinh lúc này mới hơi nghiêng người về phía micro đặt trên bàn, giọng chị vang lên dứt khoát, rõ ràng từng tiếng một:

— Tôi nói ngắn gọn để các bác, các anh chị nắm rõ. Tờ giấy nhận tiền mặt mà xưởng phát cho mọi người năm ngoái không thể thay thế nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội. Ký nhận rồi vẫn có quyền yêu cầu truy đóng đầy đủ, nhưng bắt buộc phải có đơn gửi cơ quan trước khi đơn vị chấm dứt hoạt động

.

Cả hội trường lặng như tờ, chỉ nghe tiếng quạt trần quay vù vù trên đỉnh đầu. Ở hàng ghế giữa, bà Dịu vẫn cúi gằm, ngón tay mân mê mép dải thước dây vàng quấn quanh cổ tay. Nhìn dải thước dây ấy, mắt tôi bỗng nhòe đi, nhớ lại những buổi chiều cuối tháng ở phân xưởng cũ. Hồi đó, cứ tầm bốn giờ chiều ngày phát lương, bà Dịu lại kẹp sợi thước dây lên vai, một tay ôm xấp phiếu lương dày cộp, tay kia cầm cây bút bi ký rẹt rẹt vào góc giấy cho từng người ở tổ cắt rồi sang tới dãy máy may phía trong. Mẹ tôi bao giờ cũng đứng cuối hàng, vì bàn máy của mẹ kê tận dãy trong cùng sát vách tôn nóng hầm hập. Có lần tôi mang cơm chiều cho mẹ, thấy mẹ đứng khép nép chờ tới lượt, hai bàn tay dính đầy bụi vải xoa mãi vào vạt áo, còn bà Dịu thì vừa ký vừa cằn nhằn sao tổ cắt tháng này làm hao chỉ nhiều thế.

Bỗng nhiên, một tiếng ghế nhựa đẩy lùi trên nền gạch kẹt lên. Bà Dịu đứng dậy. Cả hội trường đồng loạt ngoái nhìn. Bà chậm rãi tháo vòng thước dây vàng khỏi cổ tay, đặt lên mặt ghế, rồi bước thẳng lên bục. Mẹ tôi ngồi ở dãy ghế sát tường giật mình, vội kéo vạt áo nâu lau hai lòng bàn tay đang run lên. Phía hàng giữa, mấy chị em tổ cắt cũng rục rịch ngồi thẳng lưng, mắt dõi theo bà tổ trưởng.

Bà Dịu bước tới bàn cán bộ, cầm lấy năm tờ giấy photo đặt ngay ngắn ở góc bàn. Bà nheo mắt, đưa tờ giấy lên ngang tầm nhìn, soi kỹ từng nét chữ ký nằm ở góc phải phía dưới. Một giây, hai giây trôi qua, tiếng thở của mấy chục con người dường như ngưng lại.

— Chữ của tôi

. Bà Dịu cất tiếng, giọng khàn đục nhưng vang khắp hội trường. Bà đặt xấp giấy xuống bàn, ngẩng đầu nhìn thẳng về phía chị Xinh rồi quay sang nhìn cả dãy ghế công nhân.

— Tôi làm tổ trưởng hai mươi hai năm, phiếu lương của tổ cắt lẫn dãy máy may phía trong tháng nào cũng qua tay tôi ký xác nhận. Năm tờ này là chữ tôi ký, không sai một nét nào

.

Nói xong, bà Dịu không về chỗ ngay. Bà quay lưng lại phía hội trường, hai tay vuốt phẳng mấy tập đơn đề nghị truy đóng đang xếp trên bàn, đặt cây bút bi lên trên cùng rồi mới lững thững bước xuống. Phía dưới, tiếng rì rầm bắt đầu lan ra, hàng trên hàng dưới nối vào nhau, người nọ quay sang hỏi người kia, tiếng bàn tán mỗi lúc một dày đặc. Lời nhận chữ ký của bà Dịu đã cởi được nút thắt nặng nhất cho mẹ tôi, nhưng từng ấy tiếng xôn xao liệu có đủ sức kéo ngần ấy bàn tay kia cầm bút đặt xuống trang giấy hay không, tôi vẫn chưa dám chắc.

---

Cuối buổi chiều, nắng tắt hẳn ngoài sân ủy ban, ánh đèn tuýp trong hội trường bật lên trắng xanh, hắt xuống chiếc bàn đặt tập đơn ở đầu phòng. Người ta bắt đầu lục tục kéo lên. Tôi đứng cạnh bàn, ngón cái cứ bấm đi bấm lại vào từng đốt ngón trỏ để đếm thầm từng người vừa đặt bút xuống. Lẽ ra tôi phải gọi mọi người cùng làm việc này từ một năm trước, chứ không phải đợi tới lúc mái xưởng đã dỡ sạch mới cuống cuồng chạy theo.

Bên cạnh tôi, chị Xinh ngồi giám sát từng người ký, gương mặt không rời khỏi tờ đơn. Phía đầu bàn bên kia, Ninh đang giữ chồng giấy ủy quyền soạn sẵn. Thấy một bác thợ già định cầm bút ký thêm vào ô bên cạnh cho bà vợ đang đứng lóng ngóng ngay sau lưng, Ninh vội đưa tay gạt nhẹ cổ tay bác ra, lắc đầu dứt khoát:

— Bác ơi, cán bộ dặn rồi, ai ký phần người nấy, không ký hộ được đâu ạ

.

Giữa lúc mấy người còn đang ngần ngại nhìn tờ giấy ủy quyền, em Yên bỗng chen lên sát mép bàn. Một tay em bế thằng cu con đang ngủ gục trên vai, tay kia giơ cao màn hình điện thoại sáng trưng cho cả nhóm người vây quanh cùng nhìn. Trên màn hình là bức ảnh chụp tờ giấy nhận tiền mặt nhầu nhĩ mà em đã ký hồi xưởng phát phong bì năm ngoái.

— Mọi người nhìn đi

. Giọng em Yên sang sảng, pha chút chua chát.

— Tám triệu tiền mặt năm ngoái em ký nhận ở tờ giấy này, em tiêu sạch từ hồi thằng cu nằm viện rồi. Mà cái tờ giấy ấy chẳng trả nổi cho mẹ con em một tháng bảo hiểm nào cả. Ký đi các chị ơi, không ký là mất trắng thật đấy

.

Lời em Yên như mồi lửa châm vào đống rơm khô. Những người còn do dự lập tức cầm bút lên. Tiếng bút bi miết trên mặt giấy nổi lên khắp đầu phòng. Hết buổi, khi người công nhân cuối cùng rời khỏi hội trường, tôi cúi xuống kiểm tra lại toàn bộ hồ sơ. Trên xấp đơn đề nghị truy đóng có ba mươi bảy chữ ký, và cả ba mươi bảy người ấy đều đã ký luôn vào giấy ủy quyền để tôi đứng ra đại diện kiện xưởng thay họ. Hồ sơ từ chỗ chỉ có một mình mẹ tôi bị hại, nay đã thành ba mươi tám con người cùng đứng tên.

Nhưng nhìn xuống cuối danh sách, lòng tôi vẫn thắt lại trước ba ô trống trơn. Ô của bà Nhị, người cầm phong bì hôm họp xưởng năm ngoái rồi đổ bệnh mất hồi đầu hè, không còn ai để đặt bút. Hai ô còn lại là của vợ chồng anh Tác chị Nhuần, nghe đâu đã dắt díu nhau về tận quê xa, đổi cả số điện thoại, cả xưởng không một ai liên lạc được. Tôi xếp chồng đơn lại, vỗ nhẹ cho bằng mép giấy, quay sang nói với Ninh, giọng chậm rãi hơn hẳn lúc đầu buổi chiều:

— Thế là hòm hòm rồi Ninh ạ. Ba ô trống này đành chịu, không thể làm trái nguyên tắc của chị Xinh được

.

Chập tối, tôi ôm chiếc cặp vải nặng trĩu đi bộ về ngõ. Vừa tới đầu ngõ, bà Hến đang đứng châm nước trà ngoài quán đã nhận ra dáng tôi. Thấy chồng đơn dày cộp trên tay tôi, bàn tay bà run lên, ấm nước nghiêng đi, nước trà nóng tràn lênh láng ra cả chiếc đĩa nhôm bên dưới mà bà chẳng buồn nhấc lên. Bà chỉ gật đầu với tôi một cái thật sâu, khóe mắt nheo lại, đỏ hoe.

Về tới sân gạch đỏ nhà mình, bóng tối đã phủ kín giàn trầu không. Mẹ tôi đang đứng lặng lẽ dưới dây phơi quần áo, trên tay cầm tờ biên bản buổi làm việc có chữ ký xác nhận của chị Xinh, ghi rõ lời bà Dịu thừa nhận chữ ký trên năm tờ phiếu lương. Ánh đèn từ trong bếp hắt ra chiếu sáng một góc sân, mẹ cứ đứng mãi như thế, cúi đầu đọc đi đọc lại dòng chữ ấy rất lâu, đôi vai gầy khẽ run lên trong gió lạnh.

Tôi bước vào nhà, đặt lên bàn chiếc cặp chứa đủ cả đơn ba mươi bảy chữ ký, mười một tờ ủy nhiệm chi, quyển sổ bàn giao máy của ông Thiện và hộp thiếc móp nắp đựng hai trăm năm mươi chín tờ phiếu gốc. Mọi thứ đã nằm gọn ở đây, người ký phiếu cho mẹ cũng đã chịu đứng ra nhận chữ ký của mình. Nhưng nhìn lên cuốn lịch treo tường, tôi chợt thấy lạnh toát cả người: chỉ còn vỏn vẹn chín ngày nữa là tới hạn bàn giao đất xưởng, mà phần tiền truy đóng của mẹ tôi vẫn chưa có ai nộp lấy một đồng.