Ba li lệch

Sáng ra mở cửa xưởng, cái then kêu dữ hơn mọi bận. Trần Tiểu Mãn phải lấy vai đẩy tới hai lần cánh cửa mới bật ra hẳn. Cậu đứng xoa vai, hỏi tôi có phải hôm nay trời ẩm hơn nên cửa nặng hơn không. Tôi không đáp ngay, chỉ đứng nhìn cái bản lề một lúc, tay còn cầm cái chìa khoá chưa kịp cất vào túi. Bố tôi vẫn tra dầu vào đúng chỗ ấy mỗi năm một lần, hai mươi năm liền, năm nào cũng đúng chỗ đó, năm nào tiếng kêu cũng im được vài hôm rồi lại kêu tiếp. Tôi lấy hộp dầu định tra như mọi lần, tay đã cầm ống dầu lên rồi lại đặt xuống, đứng ngắm cái bản lề thêm một lúc nữa rồi quyết định tháo hẳn cả bộ ra xem cho rõ ngọn ngành.

Tôi lấy tuốc nơ vít tháo từng con ốc một. Tiểu Mãn đứng bên đỡ cánh cửa cho khỏi sập xuống lúc bản lề rời hẳn ra khỏi khung. Hai người phải phối hợp cho khéo mới hạ được cánh cửa nặng xuống nền xưởng. Bản lề tháo xuống, tôi cầm lên xoay qua xoay lại dưới ánh sáng ngoài cửa, không thấy vết mòn nào đáng kể. Dầu vẫn còn bám dày quanh trục, không khô cũng không rít. - Không phải do khô đâu, tôi nói với Tiểu Mãn: - Trục lệch mới kêu, dầu chỉ che tiếng đi một lúc chứ không chữa được gì cả. Tiểu Mãn cầm lấy cái bản lề tôi đưa, xoay thử vài vòng rồi lắc đầu bảo trông vẫn lành lặn như thường.

Tôi soi kỹ hai cái lỗ bắt bản lề trên khung cửa. Lỗ trên lệch hẳn sang một bên so với lỗ dưới, đo bằng mắt cũng ra chừng ba li. Mép lỗ trên còn nguyên dấu đục cũ, cạnh sắc chưa mòn tròn, không có một vết khoan lại nào chồng lên, suốt hai mươi năm không ai đụng vào chỗ ấy ngoài việc tra dầu mỗi lần một chút. Tôi đứng nhìn cái lỗ lệch ấy một lúc lâu, tay vẫn cầm cái bản lề, không nói gì thêm với Tiểu Mãn. Tôi chỉ đưa ngón tay dò lại mép lỗ thêm một lần nữa cho chắc, cảm được cả cái sắc cạnh của nhát đục hai mươi năm trước vẫn còn nguyên dưới đầu ngón tay.

Tôi soi tiếp lỗ dưới để so, lỗ này thẳng hàng với đường tâm khuôn cửa, mép lỗ cũng có dấu đục cũ y hệt lỗ trên, chỉ khác là đục đúng chỗ. Tiểu Mãn đưa cho tôi cái thước dây. Tôi kéo căng đo lại cho chắc từ mép khuôn xuống từng lỗ một, con số ra đúng ba li lệch như tôi đã đoán bằng mắt lúc nãy. Tôi cuộn thước lại, đưa trả Tiểu Mãn, ngồi xổm xuống nhìn thẳng vào khung cửa gỗ đã bạc màu theo năm tháng. Mấy đường vân gỗ chạy dọc thân khuôn vẫn còn rõ dưới lớp sơn cũ đã bong tróc từng mảng.

Sửa chỗ lệch này phải tháo cả cái khuôn cửa cũ ra, thay bằng khuôn mới khoan lỗ cho thẳng hàng rồi lắp lại cho khít, việc ấy mất đứt ba ngày xưởng không mở cửa được, ba ngày không có một đồng tiền công nào vào nhà, mà đơn đặt vẫn còn mấy cái đang chờ giao. Bố tôi hẳn đã biết chỗ lệch này từ lâu, mỗi năm chọn tra thêm một lần dầu thay vì tháo khuôn ra sửa, hai mươi năm liền chọn đúng một cách, để xưởng không phải đóng cửa ngày nào giữa lúc còn phải nuôi cả nhà bằng đúng cái xưởng này. Tôi ngồi xổm trước khung cửa một lúc, tay mân mê cái bản lề, tính lại xem mấy đơn đang dở có kịp báo cho khách hoãn được không.

Tôi đứng dậy, gọi mấy khách quen có đơn đang chờ, báo mỗi người lùi lại ba ngày. Ai cũng gật, chỉ có một bà đặt tủ gấp cho đám giỗ cuối tháng là hơi cau mày, hỏi có cách nào nhanh hơn không. Tôi bảo không, ba ngày là ít nhất. Xong việc báo khách, tôi bảo Tiểu Mãn lấy hộ cái khuôn gỗ dự trữ trong kho ra, loại gỗ cứng tôi vẫn để dành phòng khi cần thay. Cậu hỏi lại: - Thầy định đóng cửa xưởng luôn à? Mấy ngày vậy thầy? Tôi đáp gọn: - Ba ngày. Tôi lấy mũi khoan, khoan lại hai lỗ mới thẳng hàng trên khuôn dự trữ. Tiểu Mãn giữ chặt khuôn cho tôi khoan, tay cậu run nhẹ vì phải giữ nguyên một tư thế lâu, thỉnh thoảng lại đổi tay cho đỡ mỏi.

Xong lỗ mới, tôi treo tấm biển viết tay ra trước cổng xưởng, báo nghỉ ba ngày, rồi hai thầy trò cùng tháo khuôn cũ ra lắp khuôn mới vào cho khớp. Suốt ba ngày ấy, xưởng đóng cửa im lìm, mấy người đi ngang ngõ Trúc Loan thấy biển báo thì đứng lại đọc rồi đi tiếp, có người còn hỏi vọng vào xem có chuyện gì mà đóng cửa lâu thế. Tiểu Mãn ra đáp thay tôi, bảo chỉ sửa lại cái cửa cho êm, không có chuyện gì khác. Một nghìn rưỡi tệ tôi đã đếm sẵn để trên bàn thợ từ tối hôm trước. Chiều ấy tôi cầm chỗ tiền đó bỏ lại vào ngăn kéo bàn thợ. Ngày hôm đó, tôi không đạp xe ra vựa Tô Ký. Tôi không nói một câu nào về chuyện này với Tiểu Mãn, cũng không nói với bà cô cả hay bất cứ ai trong hai họ.

Ngày thứ hai của ba ngày đóng cửa, chờ keo dán khuôn khô, tôi lôi mấy khúc gỗ vụn ra cho Tiểu Mãn tập đóng mộng chừa khe như cách tôi vẫn làm. Cậu hì hục đục tới đục lui cả buổi chiều, hỏng liền mấy khúc mới ra được một mối tạm coi được. Tôi ngồi cạnh chỉ thêm vài chỗ cậu cầm đục sai góc, tay cậu còn vụng nhưng cũng đỡ hơn hẳn hồi mới vào xưởng học việc. Chiều hôm ấy có bà khách đặt tủ gấp cho đám giỗ ghé lại lần nữa, đứng ngoài cổng nhìn tấm biển báo nghỉ một lúc rồi bỏ đi, không gõ cửa hỏi thêm câu nào.

Chiều muộn ngày thứ ba, khuôn mới lắp xong, tôi kéo thử cánh cửa vào ra vài lần, cửa đi êm không một tiếng kêu nào. Tiểu Mãn đứng cạnh, chưa tin hẳn, đẩy thử lại một lần, rồi lần nữa, rồi thêm một lần nữa, cửa vẫn im, đóng vào mở ra trên bộ bản lề cũ lắp lại không một tiếng nào. Mấy con ốc tháo ra được tôi gói riêng để dành, phòng khi có chỗ nào khác cần dùng lại. Cậu bật cười thành tiếng, bảo từ nay khỏi phải nghe cái tiếng ken két ấy mỗi sáng sớm nữa, rồi hạ tấm biển báo nghỉ xuống, gấp gọn cất vào góc kho.

Tôi đứng nhìn cậu đẩy cửa, tính lại trong đầu. Bốn kỳ, sáu nghìn tệ, tới hôm nay là dừng. Hồi tháng ba ông Tô đã đọc rõ điều kiện cho tôi nghe ngay tại bàn gỗ cạnh kho: ngày mười tám hằng tháng, tháng nào không có tiền thì xe vẫn sang chở ván như đã định.