Không ai ngồi thử vào đó

Giỗ tổ họ Phó ở từ đường như mọi năm, khói hương từ mấy lư hương đặt trước dãy bài vị toả ra khắp gian nhà, mùi trầm quyện với mùi cỗ bàn từ ngoài sân bay vào. Bà cô cả Phó Ngọc Chi đứng ra xếp bàn từ sáng sớm. Tay cầm cuốn tộc phả cũ bìa đã sờn, bà đọc tên từng người theo thứ tự vai vế để sắp chỗ ngồi, ngón tay lần theo từng dòng chữ không cần nhìn kỹ. Ba năm liền tôi ngồi hiên ngoài với đám cháu chưa vợ. Năm nay bà đọc tới tên tôi thì dừng. Ngón tay bà rời khỏi dòng chữ, rồi bà chỉ vào một chỗ trống ở dãy bàn kê sát bàn thờ. Mấy người ngồi gần đó quay sang nhìn tôi một cái rồi lại quay đi, không ai nói gì thêm.

Tôi đứng lại ở cửa từ đường, không bước tới chỗ bà vừa chỉ. Cúi đầu chào mấy người lớn tuổi xong, tôi quay ra bê mâm cỗ từ trong bếp lên, đặt xuống từng bàn theo đúng thứ tự bà đã sắp. Tôi bê liền mấy mâm gà luộc với bánh bao hấp ra đặt lên hai dãy bàn, mồ hôi ướt lưng áo vì trời tháng bảy nóng hầm hập trong gian từ đường kín gió. Tôi đi lại giữa bếp và hai dãy bàn không dưới hai chục lượt, từng mâm một, không nghỉ tay lúc nào.

Suốt cả bữa tôi đứng rót rượu cho mấy ông bác lớn tuổi. Tay cầm chai rượu đi vòng quanh hai dãy bàn, ai vơi chén thì tôi rót thêm, ai bát cơm đã nguội thì mang xuống bếp đổi bát nóng khác lên. Có lúc một ông bác hỏi sao tôi không ngồi ăn cùng, tôi chỉ cười đáp còn phải lo phần phục vụ. Ông gật đầu không hỏi thêm. Một ông bác khác gọi tôi lại rót thêm chén. Vừa rót, ông vừa hỏi mấy câu về xưởng. Tôi đáp qua loa rồi xin phép đi tiếp bàn khác. Một cụ bà lớn tuổi nhất họ ngồi đầu bàn trong gọi tôi lại gần. Bà nắm lấy cổ tay tôi một lúc rồi buông ra, bảo tôi giống bố như đúc, từ dáng đi tới cách cầm chai rượu rót cho người lớn.

Giữa bữa, tôi tranh lúc vắng người lại gần chỗ bà cô cả ngồi. Tôi rút trong túi áo ra tờ giấy ấy, vẫn nếp gấp bà gấp hồi tháng ba, đặt xuống cạnh chén rượu của bà. Bà đang cầm đũa gắp miếng thịt gà cho một cụ già ngồi cạnh. Thấy tờ giấy đặt xuống thì bà dừng tay lại. - Con trả lại cô tờ này, con không ký, tôi nói, - con cũng không nhận phần chia của họ Phó nữa. Bà đặt đôi đũa xuống, cầm tờ giấy lên nhìn lại một lượt từ đầu tới cuối, không nói gì. Gấp nó lại theo đúng nếp cũ, bà cất vào túi áo đang mặc rồi mới cầm đũa lên gắp tiếp.

Bà hỏi tôi, giọng nhỏ đủ hai người nghe: - Ông Tô rút đơn tám phẩy năm vạn từ tháng hai, vậy tiền đâu ra mà xưởng con vẫn thở tới giờ? Tôi đáp thẳng, không vòng vo: - Một nghìn năm trăm tệ mỗi tháng, con trả cho ông Tô thay ông Ôn, từ tháng ba tới giờ, để ông Tô chưa cho xe sang chở lô ván đi. Tôi liếc quanh bàn một lượt, không ai để ý tới cuộc nói chuyện nhỏ giữa hai chúng tôi, ai nấy còn mải chuyện riêng. Bà ngồi im nghe hết, tay vẫn cầm chén rượu chưa uống. Ngón tay xoay nhẹ cái chén một vòng rồi đặt xuống, bà không hỏi thêm gì về khoản tiền ấy nữa.

Bà lại hỏi câu bà từng hỏi tôi ở xưởng hồi tháng ba: - Rốt cuộc con thấy cái gì? Tôi đứng im, không đáp, mắt nhìn xuống mâm cỗ trước mặt bà. Bà chờ hết một tuần rượu, chén rót ra rồi lại để nguyên không uống. Thấy tôi vẫn không nói gì thì bà đặt chén xuống bàn, quay sang nói chuyện với người bên cạnh, không hỏi lại tôi câu ấy lần nào nữa suốt bữa giỗ.

Bà bảo tôi một câu trước khi tôi quay lại chỗ bê mâm: - Về cất cái áo lễ đi, treo ngoài cửa từ tháng chạp năm ngoái tới giờ, để mãi vậy coi không được. Tôi vâng một tiếng, không hứa ngày nào sẽ cất, rồi quay người bưng mâm bát xuống bếp cho kịp lượt cơm mới dọn lên. Bà ngồi lại một mình ở bàn trong, nhìn theo tôi đi khuất vào trong bếp. Tay cầm đôi đũa gõ nhẹ vào thành bát mấy cái rồi thôi.

Xuống tới bếp, tôi gặp mấy người phụ nữ trong họ đang chia nhau xới cơm với múc canh. Tôi phụ bê thêm hai nồi canh đông qua sườn còn nóng lên bàn ngoài, tay phải quấn khăn vì nồi vẫn còn bốc hơi nghi ngút. Một bà thím hỏi tôi có mệt không, đứng suốt từ sáng chưa ngồi được lúc nào. Tôi đáp quen rồi, ở xưởng còn đứng cả ngày dài hơn thế nữa. Bà cười, xới thêm cho tôi một bát cơm dúi vào tay, bảo tranh thủ ăn lúc rảnh tay, đừng để bụng đói mà phục vụ cả buổi. Tôi đứng ăn vội bát cơm ngay cạnh bếp. Ăn xong rửa qua tay, tôi lại bưng tiếp mấy đĩa thức ăn còn lại lên bàn ngoài cho kịp lượt khách mới tới muộn.

Bữa giỗ kéo dài tới xế chiều mới tan, nắng ngoài sân đã dịu bớt. Mấy đứa trẻ con trong họ chạy ra chạy vào sân từ đường chơi đuổi bắt, tiếng cười đùa vọng vào tận trong nhà. Người trong họ lần lượt đứng dậy ra về, chào bà cô cả một câu rồi mới bước ra khỏi từ đường. Tôi đứng lại dọn nốt mấy cái bát đũa còn sót trên bàn ngoài. Tay xếp gọn từng chồng đưa xuống bếp cho người rửa, mấy cô trong họ phụ bếp cũng đang thu dọn nồi niêu ở góc sân. Mấy cái ghế dài kê tạm ngoài sân cũng phải khiêng vào cất lại chỗ cũ trước khi trời tối hẳn. Cùng mấy người đàn ông trong họ, tôi chia nhau khiêng, không ai nhắc gì thêm.

Bà cô cả đứng ở cửa từ đường tiễn từng người ra về, bắt tay mấy ông bác lớn tuổi và dặn dò mấy câu với đám cháu nhỏ trước khi chúng theo bố mẹ ra xe. Tới lượt tôi, bà chỉ gật đầu một cái, không nói thêm câu nào. Tôi bước ra khỏi từ đường lúc trời đã ngả bóng, nắng chiều hắt vàng lên mái ngói cong. Đi ngang qua bàn trong lần cuối trước khi ra cổng, chỗ bà kê cho tôi vẫn trống nguyên như lúc mới bày ra buổi sáng, không một ai trong họ ngồi thử vào đó suốt cả bữa giỗ. Tôi đứng lại nhìn cái ghế trống ấy thêm một nhịp rồi mới quay ra cổng, dắt xe đạp về xưởng khi ánh nắng cuối ngày đã nhạt hẳn trên con đường lát gạch cũ.