Chín năm không chép sai một chữ

Một buổi sáng, Trình Kính Chi tới phủ, tay xách cái hòm sách cũ. Ông nói tới lấy nốt tháng lương cuối cùng và dọn dẹp đồ đạc còn sót lại. Ông chừng năm mươi tám tuổi, bận áo dài màu xám tro đã bạc. Dáng đi ông thẳng tắp, mang vẻ của người quen được kẻ khác cúi chào. Trời chưa nóng lắm, nhưng tay ông vẫn cầm chặt cây quạt xếp. Tôi đứng nép sau cột hiên, không dám ra đón cùng Trịnh thị, chỉ dám đứng từ xa nhìn ông bước vào. Bốn đứa vừa thấy bóng ông ở cổng đã tự giác đứng dậy khoanh tay, khác hẳn vẻ lười biếng mỗi sáng dành cho tôi. Ngay cả Tô Vân, đứa vốn chẳng coi ai ra gì, cũng đứng thẳng lưng hơn hẳn mọi khi. Trịnh thị ra tận hiên đón, mời ông ngồi vào vị trí thượng tọa. Bà ân cần hỏi thăm mấy câu xã giao về đường xá, sức khoẻ.

Trịnh thị giữ đúng phép khách khí, cất lời:

— Phu tử đã tới tận đây, phiền phu tử giảng thử một đoạn cho bốn đứa nghe, coi như buổi học cuối cùng trong phủ này.

Kính Chi đứng dậy, cầm cuốn sách bìa vải đã sờn góc. Ông đọc to một đoạn rồi giảng giải từng chữ, đúng lối bắt chép đi chép lại ông vẫn dạy suốt chín năm qua. Giọng ông vang và dứt khoát, không vấp một chữ. Đều đặn theo từng câu, tay ông gõ nhịp lên mặt bàn, thứ nhịp điệu quen thuộc của người đã làm việc này suốt nhiều năm. Tôi đứng nghe từ đầu tới cuối, cố nhặt vài chữ quen tai để sau này tra cứu. Phần lớn câu chữ trôi qua tai tôi trơn tuột, hệt như thứ ngôn ngữ mới học nửa chừng. Bốn đứa ngồi im nghe, lưng thẳng tắp. Chúng đã quá quen với chất giọng ấy, khác hẳn giọng tôi vẫn dùng mỗi sáng. Giảng xong, ông gập sách lại, quay sang hỏi thẳng:

— Đoạn ấy nằm ở sách nào, quyển mấy, tiên sinh biết chứ?

Tôi nhất thời đứng chết lặng, cảm giác như bị gọi lên bảng trả bài mà không hề chuẩn bị trước. Tôi chưa từng đọc qua cuốn sách nào của thế giới này. Tôi cố lục lại trong đầu xem từng nghe qua cái tên nào tương tự hay không, nhưng đầu óc trống trơn, chỉ hiện lên mấy cuốn sách giáo khoa bìa xanh từng cầm trên bục giảng. Nếu nói ra lúc này, tôi chẳng khác nào công khai thú nhận trước mặt Trịnh thị và bốn đứa học trò rằng người bà vừa trao ba tháng thử việc không đọc nổi một cuốn sách vỡ lòng của cái huyện này. Tôi đứng im, không thốt nổi một lời.

Kính Chi nhìn tôi hồi lâu, không nói gì thêm về chuyện đó, quay sang Trịnh thị:

— Phu nhân, tôi dạy con gái nhà quan chín năm, chưa năm nào để một đứa chép sai một chữ.

Ông chắp tay chào Trịnh thị rồi quay ra cổng, không nhìn tôi thêm một lần nào nữa.

Tô Vân đứng phắt dậy, buông một câu cộc lốc:

— Học kiểu gì cũng vậy thôi.

Tô Vân bước thẳng ra khỏi sân gạch, không thèm xin phép ai. Tà áo nó quét qua mặt bàn làm mấy tờ giấy của tôi bay lật lật, rơi xuống nền gạch. Tô Nghiên ngồi yên tại chỗ, cúi đầu lật cuốn sổ nhỏ của mình. Nó ghi nhanh một dòng rồi thấp giọng lẩm bẩm:

— Để xem được mấy ngày.

Tô Nghiên gập sổ lại, giấu hẳn xuống dưới đùi. Tôi liếc thấy bìa cuốn sổ đã cũ, góc quăn nheo, chắc con bé đã viết vào đó từ lâu chứ không phải mới hôm nay. Tô Tịch cùng Tô Linh ngồi im. Chúng đảo mắt nhìn hết tôi lại nhìn sang vị trí Kính Chi vừa đứng, không đứa nào dám cất lời trong bầu không khí nặng nề. Đến cả Tô Linh, đứa nói nhiều nhất nhà, cũng ngồi im thin thít. Trịnh thị tiễn Kính Chi ra tận cổng. Lúc bà quay lại, bốn đứa trẻ đã tản đi gần hết, chỉ còn tôi ở lại nhặt mấy tờ giấy rơi.

Bóng Kính Chi khuất hẳn sau cổng, tôi mới dám thở ra một hơi dài. Hai chân tôi mỏi rã vì đứng thẳng không dám nhúc nhích suốt buổi giảng. Trong đầu tôi vẫn ong ong câu hỏi của ông: đoạn ấy nằm ở sách nào, quyển mấy. Nó như cái dằm găm vào tâm trí, chưa thể rút ra. Tôi nhặt nốt mấy tờ giấy rơi trên nền gạch rồi xếp lại ngay ngắn, đôi bàn tay vẫn khẽ run.

Tối đó, tôi ngồi một mình trong phòng chứa củi, ánh đèn dầu leo lét hắt bóng lên vách gỗ. Tôi lựa những tờ giấy vụn còn sót lại từ mấy hôm trước, gấp gọn từng tờ rồi dùng chỉ gai xin ở bếp lúc chiều khâu thành bốn cuốn sổ mỏng. Không có sách dạy theo, tôi tự viết phần bài giảng. Tôi ghi lại những điều mình biết chắc là đúng, không rập khuôn theo lối chép trăm lần của Kính Chi, cũng chẳng bịa ra điều bản thân chưa rõ. Tôi chia nhỏ từng phần cho vừa sức mỗi đứa. Tôi chỉ dựa vào đôi tay và trí nhớ của mình. Tôi nhớ lại các bài giảng cũ, chọn phần có thể diễn đạt bằng ngôn ngữ nơi này, bỏ hẳn những thứ không thể giải thích tại đây. Mũi kim xuyên qua lớp giấy dày làm ngón tay tôi rát thấu. Đêm đó, đầu ngón trỏ rớm máu, nhưng tôi vẫn khâu xong cả bốn cuốn, đề tên từng đứa gọn gàng ở trang đầu. Viết xong tên Tô Linh lên trang đầu, tôi thấp giọng nói một mình dưới ánh đèn dầu:

— Ngày mai dạy lại từ đầu.

Khâu xong cuốn cuối cùng, tôi giở lại từng trang dưới ánh đèn dầu sắp cạn để kiểm tra chỗ khâu lỏng. Đầu ngón tay tôi lướt qua mặt giấy gồ ghề, mực vẫn chưa khô hẳn. Ngoài sân, tiếng côn trùng kêu rả rích không dứt. Gió lùa qua mái nhà thỉnh thoảng lại làm ngọn đèn chao đi chao lại. Tôi nhớ tới câu nói lúc chiều của Kính Chi: chín năm không để một đứa chép sai một chữ. Liệu ông có từng hỏi xem bọn trẻ thực sự hiểu bao nhiêu trong số những chữ chép đúng ấy? Bốn cuốn sổ mỏng dính trong tay gáy còn lệch, mực vài chỗ còn nhoè, chẳng đáng là bao so với sách in sẵn. Tôi xếp bốn cuốn chồng lên nhau theo thứ tự tuổi rồi để sẵn ở đầu giường, chờ sáng mai ra sân gạch sẽ phát ngay.