Cô mắng người vừa cứu cô

Chiều, gió mùa đông lạnh hẳn. Từ trưa, mây xám đã kéo kín cả bầu trời. Do bốn đứa nhỏ được cho nghỉ sớm, sân gạch vắng người. Tôi ôm bốn cuốn sổ giảng lại, đứng trước cửa phòng chứa củi hồi lâu. Giấy chép bốn cuốn sổ này tôi lấy chịu ở hiệu giấy phố Đông, một lạng bốn trăm văn, hạn trả là rằm tháng chạp. Lấy lại can đảm, tôi bước ra xin Lưu ma ma cho gặp Tô Trọng Kỳ ở phòng sách. Bà liếc tôi một cái chứ không hỏi việc gì, chỉ dẫn tôi tới trước cửa rồi đứng lại. Bà khoanh tay trước ngực không vào theo; tiếng chân bà dừng lại sau lưng tôi ở ngưỡng cửa và không đi tiếp. Bước vào trong, tôi thấy phòng sách hẹp hơn nhà chính, giá sách kê sát ba mặt tường. Mùi mực cùng giấy cũ vương khắp phòng, góc bàn thắp một ngọn đèn dầu dù trời còn sáng. Tô Trọng Kỳ ngồi sau bàn, tay đang xem chồng đơn từ từ huyện gửi tới. Mấy tờ trên cùng đã lật sang mặt sau ghi đầy chữ nhỏ. Thấy tôi bước vào, ông gác bút ra hiệu cho ngồi. Tôi không ngồi, lặng lẽ đặt bốn cuốn sổ xuống mép bàn. Tôi đứng thẳng người, hai tay buông theo vạt áo, cố giữ giọng không run:

— Thưa lão gia, tôi tới xin ngài một chữ cho phép tôi ra khỏi phủ ngày rằm. Và tôi không tới đây để nói về Trình phu tử.

Ông trầm mặc nhìn tôi hồi lâu, hai tay khoanh lại trước ngực, ánh mắt không lộ vẻ ngạc nhiên.

Tôi cố không để mình vấp, giọng mỗi lúc một chắc hơn:

— Tôi tới để nói về ngài. Ngài nhận tôi vào phủ vì sợ mất thêm hai mươi lạng cọc đã trả cho người không tới, chứ không phải vì thấy tôi đáng thương giữa đường.

Ông không đáp, chỉ im lặng nhìn tôi. Tôi nói tiếp câu thứ hai:

— Ngài giữ tôi lại thêm một năm sau kỳ khảo rằm tháng tám vì bốn tiểu thư biết chữ thì giá thái lễ nâng lên một bậc, chuyện đó chính ngài đã nói ra trước cả sân hôm đó, chứ không một chữ nào về cách tôi dạy.

Tô Trọng Kỳ không ngắt lời, chỉ nhìn thẳng vào tôi. Ánh mắt ông không đổi từ đầu tới cuối, lặng lẽ nghe hết từng câu. Tôi đặt tay lên bốn cuốn sổ ở mép bàn:

— Đây là bài của bốn tiểu thư, tôi chép lại từ đầu, để ngài xem con gái ngài học được tới đâu.

Tôi đanh giọng nói tiếp câu thứ ba:

— Ngài đứng ra bảo lãnh tôi ở công đường để khỏi mất mặt trước quan trên, rồi ngay hôm đó ngài cho ghi tên tôi vào sổ đinh nhà ngài, để từ nay tôi ra khỏi phủ phải trình một chữ của ngài mới được đi.

Tôi siết chặt vạt áo, giọng nghẹn lại nói tiếp về Tô Vân:

— Con gái ngài ăn một roi vào lòng bàn tay ngoài sân hôm trước, chỉ vì nó làm đúng việc ngài đang thiếu người làm ở cửa quan, viết đơn thuê lấy tiền cho người ngoài phố. Ngài không hỏi vì sao một đứa mười sáu tuổi phải đi làm việc đó mới có tiền, ngài chỉ lo nó làm lộ chuyện ra ngoài mặt mũi nhà mình.

Tôi khựng lại một nhịp lấy hơi, rồi nói tiếp:

— Trình phu tử kiện tôi vì sáu lạng bạc một tháng, khoản đó chính ngài cắt khi nhận tôi vào thay, và ngài đã biết trước số đó từ hôm mời tôi ở lại dạy tiếp, chứ không phải mới biết hôm ra công đường. Trên vách học đường phố Tây có cột danh sách ba mươi mốt học trò, mười bảy chỗ chưa đóng tiền. Ba mươi mốt cái tên, mười bảy chỗ chưa đóng tiền — Trình phu tử mất sáu lạng một tháng là mất trên giấy, không phải mất thật.

Tô Trọng Kỳ không đổi sắc mặt, chỉ nhẹ gật đầu. Ông không phủ nhận một chữ, giọng không lớn nhưng rõ từng chữ:

— Ta không trách nó muốn có tiền riêng. Ta trách nó làm lộ ra ngoài, để cả phố Đông biết con gái quan huyện đi viết đơn thuê lấy tiền.

Bàn tay ông vẫn đặt phẳng trên mặt bàn, không hề siết lại.

Ông chậm rãi đứng dậy bước ra sau bàn. Giọng ông vẫn điềm tĩnh:

— Tiên sinh nói đúng cả. Ta chưa sai một bước thủ tục nào trong bất cứ việc gì vừa kể. Chỉ ra được bước nào ta sai, ta nhận ngay không cãi nửa lời.

Tôi đứng trầm mặc. Trong đầu tôi cố lục lại từng chỗ, hương ước, sổ đinh, thái lễ, roi mây, hết thảy đều đúng lệ đã định từ trước. Tôi không tìm ra chỗ nào để bắt bẻ. Quy chế ở đây nằm trọn trong tay người đối diện. Không có sổ sách nào khác để đối chiếu, cũng chẳng có ai để hỏi xem lệ có đúng vậy hay không. Ông chờ thêm một lúc, thấy tôi không nói gì thêm liền thản nhiên hỏi:

— Tiên sinh còn muốn nói gì nữa không?

— Tôi chỉ xin một chữ của ngài, ngày rằm.

Ông không đáp. Tôi lắc đầu, hai tay siết chặt vạt áo.

Ngoài trời, gió nổi mạnh hơn, thổi tạt một hơi lạnh buốt qua song cửa. Tô Trọng Kỳ quay vào trong lấy ra một tờ giấy đã đóng dấu triện đỏ. Ông đặt nó xuống bàn trước mặt tôi, giọng thản nhiên:

— Ta ký sáng nay. Kỷ Miên không được mở lớp thu học phí trong huyện Thanh Khê, vì điều ba hương ước học đường đòi người mở lớp phải có tên trong sổ hương ước, sổ ấy do Trình phu tử giữ. Muốn có tờ này hôm nay, sáng nay ta đã phải sang phố Tây ngồi hết một tuần trà với ông ta, và hứa lại một việc.

Tôi run rẩy cầm tờ lệnh lên đọc. Dấu triện còn tươi màu như vừa đóng chưa lâu. Nét chữ mực đen sắc gọn ken đặc khắp tờ giấy khổ hẹp, không chừa một khoảng trống. Bốn cuốn sổ giảng lại tôi mang theo vẫn nằm nguyên trên mép bàn, chưa ai đụng tới, bìa sổ khép kín như lúc tôi đặt xuống. Ông nhìn thẳng vào tôi, chậm rãi nói thêm:

— Lệnh không cấm dạy không lấy tiền, cũng không cấm học trò tiên sinh đi thi.

Rồi ông thản nhiên hỏi:

— Rằm tháng chạp này tiên sinh lấy gì trả một lạng bốn trăm văn tiền giấy ở phố Đông?