Cái hòm sách mới giữa sân

Buổi sáng đó, Trịnh thị gọi tôi lên hiên nhà chính. Tay bà cầm sẵn hộp mực cũ bọc trong khăn vải, bảo tôi mang trả sang học đường phố Tây. Hộp mực vốn của học đường, hồi Trình Kính Chi còn dạy trong phủ mang theo dùng. Lúc vội vã thôi việc ra đi, ông bỏ quên dưới đáy một cái tủ gỗ ít ai đụng tới. Mới đây Lưu ma ma lục ra được. Bà dặn thêm, giọng đều đều như giao việc vặt chứ không phải việc cần bàn:

— Trả xong thì về ngay, đừng la cà, sắp tới giờ bốn đứa vào bài.

Tôi vâng lời, ôm hộp mực bước ra khỏi cổng phủ. Nắng sớm còn nhạt. Đường đất còn ướt sương đêm, mấy vũng nước đọng từ tối qua chưa kịp khô. Trong lòng tôi tính nhân tiện hỏi mượn một quyển vỡ lòng đời này, xem trẻ con ở đây học chữ đầu tiên theo lối nào. Tôi muốn soạn bài cho đúng nền, không thể chỉ dựa vào trí nhớ rời rạc. Tôi cũng muốn biết mình đang dạy lệch bao xa so với lối người ta vẫn dạy suốt bao năm qua. Lần này bước ra khỏi phủ, tôi không phải ôm chồng sổ gấp như bận trước. Tôi thong thả bước đi, mắt ngó nghiêng hai bên đường cố nhớ tên mấy cái quán mình đi ngang, phòng khi còn phải tự tìm đường lần nữa.

Học đường phố Tây nằm khuất sau một dãy quán tạp hoá. Cửa gỗ sơn bong từng mảng. Sân trước lát gạch vỡ vài chỗ, cỏ mọc lún phún giữa khe. Mùi mực tàu phảng phất ra tới tận ngoài cổng. Ngay lối vào, trên vách dán một tờ giấy dài kẻ ô ngay ngắn, ghi tên ba mươi mốt học trò theo thứ tự. Một cột bên cạnh đánh dấu ai đã nộp đủ ba trăm văn tháng này, ai chưa. Tôi đứng đếm, mắt lần từng dòng thấy mười bảy dấu còn bỏ trống. Tôi đếm lại lần nữa cho chắc, vì con số đó lớn hơn tôi tưởng. Mười bảy trong ba mươi mốt, hơn nửa lớp còn nợ tháng này. Thế mà theo lời tôi từng nghe kể, lớp vẫn mở đều, không nghỉ buổi nào. Chữ vẫn giảng, roi vẫn treo. Tôi vẫn ôm hộp mực trong tay, nghĩ tới bốn cuốn sổ giảng lại của mình, nghĩ tới cái phủ bao ăn ở nhưng không trả một đồng lương.

Trong sân, ba người đứng lố nhố trước cửa lớp. Một người đàn ông đứng đầu, tay cầm cuộn giấy chưa mở. Hai người kia đứng sau, gồm một người đàn bà ôm đứa con nhỏ trên hông. Đứa bé ngọ nguậy đòi xuống đất. Trình Kính Chi đứng ở bậc cửa, tay chắp sau lưng, vẻ mặt vẫn điềm đạm như thường. Dù ba người kia đứng chắn ngay lối vào, ông không tỏ ra sốt ruột. Người đàn ông ngập ngừng lên tiếng trước, tay vẫn xoay cuộn giấy:

— Phu tử, chỗ đơn tháng này nhà tôi khỏi phiền ông nữa, có người viết hộ rồi.

Người đàn bà lập tức tiếp lời, giọng điệu thẳng thừng:

— Con gái quan huyện viết, đúng lối, lại không lấy đắt.

Người thứ ba chỉ gật đầu hùa theo. Anh ta cụp mắt nhìn xuống đất, vẻ ngại đứng chung cảnh này. Trình Kính Chi gật nhẹ một cái, nhạt giọng đáp:

— Được, tuỳ các người.

Nói xong, ông quay người bước hẳn vào trong, tự tay đóng cánh cửa gỗ sau lưng. Tiếng chốt cài nghe khô khốc giữa sân im ắng. Ba người kia nán lại thêm một chốc ngoài cổng, nhìn nhau rồi rủ nhau rời đi. Đứa bé trên hông người đàn bà khóc ré lên một tiếng, rồi nín ngay khi được vỗ về.

Tôi đứng chờ hồi lâu mới bước tới trả hộp mực. Lúc ấy, Trình Duyện đang xếp lại mấy nghiên mực trên giá gỗ trong lớp trống. Tay áo xắn cao, vệt mực nhỏ dây trên cổ tay cậu. Cậu nhận hộp mực, cảm ơn, rồi tiễn tôi ra tới cổng. Cậu cất bước thong thả, không hỏi han gì thêm về ba người vừa ra khỏi sân. Tôi nhân đó hỏi thẳng:

— Học đường có quyển vỡ lòng nào cho mượn đọc qua ít hôm không? Tôi xin trả lại đúng hẹn, để tôi soạn bài cho bốn đứa cho đúng nền.

Trình Duyện khựng lại một nhịp, liếc nhìn tôi một cái rồi đáp:

— Sách của học đường chưa từng cho mượn ra khỏi cửa lớp, tiên sinh hỏi lạ.

Tôi cười gượng, bảo thôi vậy, chỉ hỏi thử xem sao. Cậu tiễn tôi thêm mấy bước rồi cất giọng thản nhiên:

— Tiên sinh vừa nói tự soạn bài để dạy, soạn ra thế nào vậy?

Tôi đáp rằng đó là sổ tôi tự viết ghi lại bài giảng cho mình nhớ, không phải sách in, chẳng có gì đáng bận tâm. Cậu gật đầu không hỏi thêm, chỉ cất lời chào rồi quay vào. Dáng đi thẳng tắp, cậu không hề ngoái lại.

Tôi đi bộ về, đi ngang chợ huyện. Tiếng người rao hàng cùng tiếng dao thớt vọng ra từ mấy sạp thịt. Ngồi bên đường, một người bán rau nói vọng sang người bên cạnh, giọng đủ to cho ai đi ngang cũng nghe thấy:

— Nghe đâu con gái quan huyện viết đơn cho cả phố Đông rồi, khỏi cần tới phu tử phố Tây nữa.

Người kia tay vẫn thoăn thoắt bó rau, không ngẩng đầu lên đáp lại:

— Viết đẹp lại rẻ, ai chẳng ham.

Tôi bước chậm hẳn lại, liếc nhìn hai người đó một cái rồi đi tiếp. Tôi siết chặt chiếc khăn vải trống rỗng trong tay. Trong lòng tôi nghĩ, chuyện vừa nghe ở học đường giờ đã lan ra tới tận chợ chỉ trong một buổi sáng, trong khi tôi còn chưa kịp về phủ báo lại cho ai. Mấy quán bên đường vẫn buôn bán như mọi ngày, không ai để ý một người đàn bà lạ đi ngang. Chỉ có tiếng mặc cả cùng tiếng cân bàn va lách cách nối nhau không dứt.

Khi tôi về tới phủ, giữa sân đã kê sẵn một cái hòm sách mới còn thơm mùi gỗ cạnh bàn trà, bày ra hẳn hoi chứ không phải thứ dọn vội cho khách qua đường. Một người đàn ông chừng ba mươi tuổi, mặc áo the sạch sẽ, đang ngồi đối diện Tô Trọng Kỳ. Anh ta ngồi thẳng lưng, tay nâng chén trà, không có vẻ gì là người mới tới lần đầu. Lưu ma ma từ trong đi ra. Thấy tôi, bà bước lại gần, thấp giọng nói:

— Ít hôm nữa bốn tiểu thư học ở nhà chính, tiên sinh khỏi phải dọn bàn ngoài sân gạch nữa.

Tôi còn đứng sững chưa kịp hỏi thêm, Tô Trọng Kỳ đã ngoảnh ra gọi lớn, giọng vui vẻ khác hẳn mọi lần:

— Vào đây, tiên sinh cũng nên biết mặt người mới.

Tôi bước lại gần bàn trà, tay vẫn ôm chiếc khăn vải vừa gói hộp mực, mắt không rời khỏi người đàn ông lạ đang ngồi cạnh cái hòm sách mới.